Beeldgeletterdheid

Met grote zorg constateren wij dat beeldgeletterdheid, als belangrijk onderdeel van mediawijsheid, nérgens aan de orde komt in de bijgestelde visie van het ontwikkelteam Digitale Geletterdheid óf in de Grote opdrachten.

Ook in de Grote opdrachten van Nederlands en Kunst en Cultuur krijgt beeldgeletterdheid geen expliciete aandacht. Alleen binnen Digitaal Burgerschap komt beeld kort aan bod, maar vervolgens is het nergens expliciet uitgewerkt. Dit betekent dat in het nieuwe curriculum de invloed van (bewegende) beelden en audiovisuele inhoud onvoldoende aan bod komt. Dat is een gemiste kans.

Bewegend beeld en geluid zijn niet meer weg te denken uit onze digitale samenleving. Op sociale media kunnen we haast niet zonder foto’s, video’s en animaties. Overal om ons heen, in marketing, media, kunst en onderwijs, worden verhalen of standpunten verteld met audiovisuele middelen. Met de nieuwste digitale technieken (o.a. personalisatie, gamification, VR/AR/MR) beleven we de informatie die via beelden tot ons komt intenser dan ooit. Deze nieuwe beeldvormen zijn in staat ons te raken, te betrekken én te beïnvloeden op een schaal die we ons nog nauwelijks kunnen voorstellen.

——

Dagelijks consumeren en produceren we op ongekende schaal bewegend beeld. Het lijkt ons dan ook niet meer dan vanzelfsprekend dat we kinderen op school leren hoe ze hier kritisch, actief en bewust mee om kunnen gaan. Bewegende beelden lijken immers op de werkelijkheid, maar zijn ze wel altijd betrouwbaar? Hoe wordt een verhaal verteld met bewegend beeld en geluid, hoe breng je met deze middelen een boodschap zo overtuigend mogelijk over? Hoe raak en vermaak je de kijker en hoe creëer je een betrokkenheid die onontkoombaar is? Hoe word je zelf minder vatbaar voor beeldmanipulatie zoals de zogenoemde deep fakes? Zo maar een aantal vragen die steeds belangrijker worden en waar we kinderen op moeten voorbereiden.

Terug in de tijd

Zelf ben ik opgeleid tot eerste graads docent beeldende vorming. Aan het begin van de opleiding werd de vraag gesteld: wat is beeldende vorming eigenlijk? Het antwoord heb ik vrij simpel gehouden: Leren zien en zichtbaar maken. Met achterliggend idee dat als je iets bv tekent, dat je er dan op een andere (betere?) manier naar kijkt. Je ziet daadwerkelijk dingen die je eerst niet zag en gaat sowieso bewuster kijken naar je visuele omgeving. Dat onderschrijf ik nog steeds.

Ik hield ook erg van tekenen. Toch waren mijn favoriete vakken fotografie en video (en films en TV kijken en muziek). Ik in aanraking met de ideeën van Marshall Mcluhan. Hij was een cultuur filosoof met, soms omstreden, opvattingen over de massa media. The medium is the message is de titel van een van zijn boeken, maar ook een uitspraak die het wijst op het belang cq gevaar van de media, want het volgens Mcluhan gaat in de media niet meer om inhoud, maar enkel om de media zelf.
Van Mcluhan wordt ook wel eens gezegd dat hij een van de grondleggers was van het begrip Global village, waarmee hij aangaf hoe de wereld sneller kleiner aan het worden was, mede door die media. Hij voorspelde ook dat de technologie in de toekomst een essentiële rol zou spelen. Velen dacht toen nog; het zal wel meevallen.


Eigenlijk heb ik in de tussenliggende jaren niet veel meer over hem gehoord. Maar het valt mij wel op dat ik de laatste tijd zijn stem vaker terug hoor als het gaat om internet en online media. (bv hier: https://www.marketingfacts.nl/berichten/marshall-mcluhan-over-sociale-media
En lees voor de grap maar eens enkele van zijn quotes hier om te zien hoe hij toch wel op wat punten gelijk had.

Ik ben pas jaren na mijn afstuderen begonnen met lesgeven. En ik heb het eerlijk gezegd ook niet lang volgehouden. Althans ik stopte vrij snel met traditionele tekenlessen geven. Ik vond het programma niet meer aansluiten bij de moderne tijd en nam me voor, bij wijze van protest, om nooit meer een stilleven op te stellen in een klas.
De directie van de school waar ik werkte zag ook in dat het ‘ouderwetse’ lesprogramma mogelijkerwijs tekort schoot. Maar een ander probleem was, als je toevallig niet zo goed kon tekenen (of muziek maken), had je weinig kans om het profiel cultuur en maatschappij met succes te kunnen volgen. En dit profiel was voor sommige leerlingen eigenlijk de enige mogelijkheid die ze hadden om een HAVO of VWO diploma te kunnen behalen.
In die tijd hadden de kunstlessen zelfs een belangrijke rol binnen het totale schoolgebeuren. Zodoende kreeg ik de kans om met fotografie, video en computers aan de slag te gaan. Ik zou daarmee blijven werken en dat was ook niet gek, gezien mijn achtergrond.

En nog verder terug

Mijn vader was journalist en werkte in de zestiger jaren ook voor de radio en TV. Zo kwam ik wel eens in TV studio’s en was toen al verbaasd over het contrast tussen het beeld dat je thuis op televisie zag (opgesmukt en bijgewerkt, bijna perfect), en de kale werkelijkheid van een studio. Ik zag zelfs hoe mijn vader veranderde van een vader in een presentator van een TV programma. Dat was echt anders. En het gekke is, laatst zag ik foto’s van hem aan het werk, en dan was hij anders dan op de gewone familie foto’s die ik van hem heb.

En nu?

Enkele jaren geleden werkte ik mee aan de ontwikkeling van de leerlijn mediacultuur (van het project cultuur op z’n Haags van Cultuurschakel. Zie hier voor meer info).
In het kader van het project brachten we met leerlingen van de Paul Krugerschool een bezoek aan Omroep West. Ook hier vielen de leerlingen van de ene verbazing in de andere, waardoor ik weer het idee kreeg dat de meeste mensen geen besef hebben van wat er zich werkelijk afspeelt achter het scherm, en indirect ook niet weten wat ze wel zien.

De mensen die zich bezig houden met het maken van (bewegende) beelden hebben vaak jaren lang opleidingen gevolgd. Ze hebben zich gespecialiseerd in een van de gebieden: reclame maken, montage, cameraman, scriptschrijver etc.. In die jaren hebben ze geleerd om met beelden iets te maken waarmee ze anderen kunnen overtuigen, laten schrikken, laten lachen, iets laten voelen. Ze hebben geleerd om mee te doen aan de wereld die (online) media heet. Een wereld waar zelfs reality shows scripts hebben en waar het manipuleren van beelden gewoon goed is.

Zelfs de snel opkomende corps aan amateurs (de vele YouTubers bv) leren met vallen en opstaan om zich op de juiste manier, en gericht op het juiste publiek, te manifesteren.
Op TV en online krijgen we een afgeleid wereldbeeld te zien, een wereld waarin uiteindelijk verkoop en kijkcijfers wellicht de belangrijkste rollen spelen. Want laten we wel wezen, er is bijna niemand die films maakt om ze niet te laten zien, liefst door zo veel mogelijk mensen.

En in de toekomst?

In de afgelopen jaren hebben de kunstvakken en de culturele sector te maken gekregen met een behoorlijke bezuinigingsslag. Zaakvakken en resultaten zijn weer speerpunten geworden. De lessen die ik vroeger wilde geven, waarin ik leerlingen wilde leren om te zien en om dingen zichtbaar te maken, zijn op veel scholen weer ‘onder de streep’ terecht gekomen. Er is te weinig tijd en te weinig kennis aanwezig om goede lessen over beeldgeletterdheid te maken of te geven. terwijl dat juist nu en in de toekomst zo belangrijk gaat worden.
Ik denk dat beeldgeletterdheid inderdaad bij digitale geletterdheid hoort. Ik denk zelfs dat het een essentieel onderdeel ervan hoort te zijn. Wat mij namelijk het meest verbaasde, zelfs zorgen baarde, is dat het er nog niet inzat. Ik hoop daarom ook dat de brief bij de juiste mensen gehoor krijgt.

 

De volledige brief is hier te lezen